گفت وگوی اختصاصی شهرآرا با استاد مسعود نجابتی | تمدن نوین اسلامی بدون هنر شکل نمی گیرد

شکیبا افخمی راد | شهرآرانیوز؛ مسعود نجابتی از جمله هنرمندانی است که همواره کوشیده هنر را فراتر از یک ابزار زیبایی شناسانه تعریف کند. در نگاه او، هنر نه صرفا وسیله‌ای برای ثبت رخداد‌ها یا تولید آثار ماندگار، بلکه رکن اساسی شکل گیری هویت فرهنگی و یکی از مهم‌ترین پایه‌های تمدن سازی است.

از همین منظر، این هنرمند معتقد است پرداختن به شخصیت و اندیشه رهبر شهید نیز نباید در تولید آثار مناسبتی یا بازنمایی چهره ایشان خلاصه شود، بلکه هنرمندان باید به مطالبه اصلی ایشان، یعنی ترسیم افق «تمدن نوین اسلامی» و روایت آینده امیدوارکننده از انقلاب اسلامی، پاسخ دهند. نجابتی در حاشیه اجرای دیوارنگاره مشترک هنرمندان ایرانی و لبنانی با شعار «ابناء السید» در خیابان کوهسنگی مشهد، از نسبت هنر و تمدن، پیوند فرهنگی میان ملت‌های جبهه مقاومت، جایگاه رهبر شهید در میان آزادگان جهان و وظایف امروز هنرمندان با ما صحبت کرده است.

همدلی هنرمندان، فراتر از خلق یک اثر

استاد مسعود نجابتی اجرای دیوارنگاره مشترک هنرمندان ایران و لبنان را بیش از آنکه یک پروژه هنری بداند، نشانه‌ای از پیوند فرهنگی میان هنرمندان جبهه مقاومت توصیف می‌کند.

او می‌گوید: راه‌های مختلفی برای خلق یک اثر وجود دارد. شاید حتی یک نفر بتواند به تنهایی یک دیوارنگاره این چنینی را با هزینه‌ای کمتر به نتیجه برساند، اما مسئله اصلی در این رویداد خلق اثر نیست. آنچه اهمیت دارد، کنار هم قرار گرفتن انسان‌هایی است که شاید از نظر جغرافیایی از یکدیگر فاصله داشته باشند، اما دل هایشان به یکدیگر نزدیک است.

نجابتی ادامه می‌دهد: شرایط و زمانه، بسیاری از این افراد را در کشور‌های مختلف پراکنده کرده است، از لبنان و ایران گرفته تا عراق، یمن، بحرین و افغانستان، اما عشق و علاقه‌ای که به یکدیگر دارند باعث شده است که همواره به دنبال فرصتی برای دیدار و همکاری باشند.

این هنرمند پیشکسوت با اشاره به حضور هنرمندان لبنانی در ایران می‌گوید: وقتی شنیدم دوستان لبنانی قرار است به ایران بیایند، مشتاق بودم فرصتی پیدا کنم تا در کنار آن‌ها باشم. دیدن این دوستان برای من یک توفیق بود، زیرا این دیدار‌ها فقط یک همکاری هنری نیست، بلکه تجربه یک ارتباط انسانی و فرهنگی عمیق است.

ولایتی فراتر از مرز‌های جغرافیایی

نجابتی در ادامه گفت‌و‌گو، با اشاره به جایگاه رهبر شهید در میان ملت‌های مختلف، تأکید می‌کند که نگاه ایشان محدود به یک جغرافیا یا یک گروه خاص نبود.

او می‌گوید: رهبر شهید فقط رهبر و پدر ما نبودند. گستره ولایت ایشان بسیار فراتر از مرز‌های ایران و حتی فراتر از مذهب شیعه بود. برای مثال من در لبنان با برادران اهل سنتی روبه رو شدم که با عشق از ایشان یاد می‌کردند، همچنین در طی سال‌ها با افراد دیگری از کشور‌های مختلف دنیا نیز صحبت کرده‌ام که شیعه مذهب نبودند، اما به دلیل نگاه عدالت خواهانه و ضد استکباری ایشان، با علاقه از ایران حمایت می‌کردند.

این گرافیست با اشاره به مواضع و سخنان رهبر شهید در طول دهه‌های گذشته که یک خط فکری مشخص و منسجم بر پایه مبانی دینی، انسانی و عدالت خواهانه را نشان می‌دهد، بیان می‌کند: رهبرشهید انقلاب ولی آزادگان جهان است و هر انسان آزاده‌ای که دغدغه مقابله با ظلم و استکبار را داشته باشد سخنان و مواضع ایشان را می‌پذیرد؛ زیرا این مواضع بر پایه عدالت، دفاع از مظلوم و ارزش‌های انسانی استوار بود.

نقش هنر در ثبت رویداد‌ها

نجابتی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو، به نقش هنر در ثبت و ماندگاری رویداد‌های تاریخی اشاره می‌کند. او که باور دارد، هیچ رخداد بزرگی بدون حضور هنر نمی‌تواند روایت کامل و ماندگاری در تاریخ داشته باشد یادآور می‌شود: در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب، خود مردم نقش اصلی را در ماندگار کردن مراسم برعهده داشتند، همان طور که در چهارماه گذشته نقش اصلی را در خیابان‌ها ایفا کردند. اما بی شک برای اینکه تشییع تاریخی رهبرمان برای آیندگان ثبت و روایت شود، به زبان هنر نیاز داریم.

نجابتی با بیان اینکه هیچ رشته هنری به تنهایی قادر به انتقال کامل یک مفهوم بزرگ نیست، ادامه می‌دهد: برای روایت یک اتفاق مهم مانند تشییع رهبر شهید انقلاب، همه ظرفیت‌های هنری باید در کنار هم قرار بگیرند. هنر‌های تجسمی، سینما، تئاتر، ادبیات، شعر و حتی رسانه، هرکدام بخشی از این روایت را بر عهده دارند. اگر یکی از این عناصر حذف شود، روایت ناقص خواهد ماند.

به گفته این گرافیست، هنر‌های مختلف باید یکدیگر را تکمیل کنند تا تصویری جامع و ماندگار از وقایع تاریخی به مخاطب ارائه شود. او توضیح می‌دهد: ما در حوزه تجسمی، بخشی از این وظیفه را بر عهده داریم، اما قرار نیست تمام بار روایت را به تنهایی حمل کنیم. ما یک صدا در میان مجموعه‌ای از صدا‌ها هستیم و همه این صدا‌ها باید کنار هم قرار بگیرند تا پیام به درستی منتقل شود.

هنر؛ رکن شکل گیری تمدن‌ها

نجابتی که هنر را ستون اصلی بنای تمدن اسلامی می‌داند درباره دغدغه‌های رهبر شهید نسبت به جایگاه هنر نیز می‌گوید: سخنان رهبر شهید درباره هنر، هرگز جنبه تشریفاتی نداشت. دغدغه ایشان نسبت به هنر، حتی از بسیاری از هنرمندان بیشتر بود، زیرا می‌دانستند هیچ تمدنی بدون هنر شکل نمی‌گیرد.

او آثار هنری را مهم‌ترین اسناد شناخت تمدن‌ها بیان می‌کند و یادآور می‌شود: بسیاری از تمدن‌هایی که امروز دیگر وجود خارجی ندارند، به واسطه آثار هنری شان همچنان در ذهن بشر زنده هستند. این موضوع نشان می‌دهد، هنر فقط محصول یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه حافظه یک تمدن است.

این هنرمند معتقد است نگاه رهبر شهید به هنر نیز از همین منظر قابل تحلیل است: «حضرت آقا با علم به تأثیرگذاری بی بدیل هنر در ساخت تمدن نوین اسلامی و با نگاه به آن افق دوردستی که به بحث «ظهور» متصل بود، نقش هنرمندان را بسیار حیاتی می‌دانستند. ایشان یقین داشتند که بدون مشارکت فعالانه هنرمندان، تمدن سازی اتفاق نخواهد افتاد.»

پرداختن به رهبر شهید، فراتر از تصویرسازی

نجابتی در ادامه گفت‌و‌گو تأکید می‌کند که پرداختن هنری به شخصیت رهبر شهید نباید تنها به بازنمایی تصاویر یا تکرار برخی جملات محدود شود.

او درباره وظیفه هنرمندان بعد از برگزاری مراسم تشییع تاریخی پیکیر مطهر رهبر شهید انقلاب می‌گوید: اگر بخواهیم به رهبر شهید بپردازیم، باید به عمق معرفتی و نگاه تمدنی ایشان توجه کنیم. البته تصویر کردن چهره یا بازنشر سخنان ایشان هم لازم است، اما کافی نیست. مهم این است که ببینیم ایشان از جامعه و به ویژه از هنرمندان چه مطالبه‌ای داشتند.

این هنرمند با اشاره به بیانیه گام دوم انقلاب ادامه می‌دهد: یکی از موضوعاتی که چند سال پیش مطرح شد و هنوز به نظر من بخش مهمی از آن بر زمین مانده، همین بیانیه گام دوم است. این بیانیه یک مسئولیت سنگین برای همه ما ایجاد کرده است، چون نگاه آن صرفا به امروز نیست، بلکه به آینده و ساختن یک مسیر تمدنی توجه دارد.

به گفته نجابتی، یکی از وظایف مهم هنرمندان، ارائه تصویری واقعی و امیدبخش از آینده است: «ما باید بتوانیم آن افقی را که به آن باور داریم، برای نسل جوان تصویر کنیم. اگر ما نتوانیم آینده را روایت کنیم، دیگران این کار را انجام خواهند داد و ممکن است تصویری متفاوت و حتی تحریف شده ارائه کنند.»

این هنرمند پیشکسوت که باور دارد یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های هنر انقلاب، عبور از واکنش‌های مقطعی و توجه به اهداف بلندمدت است، بیان می‌کند: بخشی از کار‌های هنری به اقتضای زمان و شرایط شکل می‌گیرد و این طبیعی است. مانند دیوارنگاره خیابان کوهسنگی که متناسب با یک رویداد و یک نیاز اجتماعی شکل گرفته است. اما در کنار این فعالیت‌های مقطعی، یک مأموریت بزرگ‌تر وجود دارد که نباید فراموش شود.

آزادی و استقلال؛ مفاهیمی که باید روایت شوند

نجابتی با اشاره به مفهوم «بعثت هنرمندان» در پیام رهبر معظم انقلاب حضرت آیت ا... سید مجتبی خامنه‌ای می‌گوید: وقتی از بعثت صحبت می‌کنیم، یعنی یک مأموریت و هدف وجود دارد. هنرمند باید بداند برای چه چیزی کار می‌کند و اثرش قرار است چه افقی را دنبال کند.

او یکی از نقاط ضعف جریان فرهنگی را ناتوانی در روایت دقیق مفاهیم و آرمان‌های انقلاب اسلامی می‌داند و باور دارد بسیاری از مفاهیم مهم، زمانی که از سوی جریان فرهنگی مؤمن و انقلابی به درستی تبیین نشوند، توسط دشمنان با قرائت‌های متفاوت عرضه خواهند شد.

این هنرمند ادامه می‌دهد: یکی از مشکلات ما این بوده که نتوانسته‌ایم برخی مفاهیم بزرگ مانند استقلال و آزادی را آن گونه که باید برای مخاطب خود تصویر کنیم. وقتی ما یک مفهوم را به درستی روایت نکنیم، دشمنان آن را با تعریف خودشان به جوانانمان ارائه می‌کنند. برای مثال، آزادی یک مفهوم ارزشمند و انسانی است، اما اگر ما نتوانیم معنای درست آن را تبیین کنیم، ممکن است تصویری سطحی و تقلیل یافته از آن به مخاطب ارائه شود، تصویری که با حقیقت این مفهوم فاصله دارد.

در ادامه حتما بخوانید گسترش هنر جبهه مقاومت با حضور نسل جوان

ساخت تمدن نوین اسلامی؛ مأموریتی برای امروز و فردا

نجابتی با تأکید بر اینکه ساخت تمدن نوین اسلامی یک فرایند بلندمدت است، از هنرمندان می‌خواهد نگاه خود را از تولید آثار مقطعی فراتر ببرند.

این هنرمند که باور دارد تمدن یک شبه ساخته نمی‌شود، بیان می‌کند: تمدن نوین اسلامی تنها به یک حوزه محدود نمی‌شود. معماری، هنر‌های تجسمی، سینما، ادبیات، زبان، خط، کتاب و همه عناصر فرهنگی در ایجاد آن نقش دارند. درواقع حتی کوچک‌ترین فعالیت‌های فرهنگی می‌تواند بخشی از ساخت یک تمدن باشد. یک رسم الخط، یک اثر هنری، یک رمان یا یک تصویر، همه می‌توانند در شکل دادن به هویت فرهنگی یک جامعه نقش داشته باشند.

نجابتی باور دارد هنرمندان نباید منتظر بمانند تا یک ساختار تمدنی کامل شکل بگیرد و سپس برای آن هویت بصری طراحی کنند.

او تأکید می‌کند: ما باید از همین امروز برای آینده‌ای که به آن اعتقاد داریم، کار کنیم.

بازگشت به مأموریت اصلی هنر

نجابتی با اشاره به شرایط خاص اجتماعی پس از شهادت رهبر شهید، تأکید می‌کند که جامعه هنری باید پس از عبور از فضای اولیه احساسات و سوگ، دوباره به مأموریت اصلی خود بازگردد.

او یادآور می‌شود: اتفاق بزرگی که رخ داد، همه ما را تحت تأثیر قرار داد و طبیعی بود که بخشی از فعالیت‌های هنری در یک مقطع زمانی به سمت واکنش به این اتفاق بزرگ برود. اما اکنون باید دوباره به مسیر اصلی بازگردیم.

به گفته این هنرمند کار‌هایی که امروز در فضای هنری انجام می‌شود، متناسب با حال و هوای جامعه و احساسات مردم است و ارزش خود را دارد، اما نباید در همین مرحله متوقف شویم.

نجابتی در پایان تأکید می‌کند: ما نمی‌توانیم در سال‌های آینده حتی در سالگرد رهبر شهید همان آثار و واکنش‌ها را تکرار کنیم، از همین رو باید به سمت خلق آثاری عمیق و در راستای مطالبه اصلی ایشان حرکت کنیم.